Menu

The Witness for the Prosecution

Dame Agatha Christie nog altijd even Populair (Deel 2/2)

Na het briljante, naargeestige And Then There Were None (En toen waren er nog maar...), volgen er nog meer klassieke mysteries van Dame Agatha Christie op tv. Vanwege de recente BBC-bewerking van Witness for the Prosecution (Getuige à charge) – in oktober bij BBC First – verdiepen we ons verder in het werk van de Britse Koningin van de Misdaad en onderzoeken we waarom dit zo populair is geworden.

Mis het niet: Witness for the Prosecution op zondagavond op BBC First om 22.00 uur Met extra uitzendingen op vrijdag om 21.00 uur.

Koningin van de Raadsels

Als je aan een misdaadroman van Agatha Christie denkt, denk je vrijwel zeker aan het mysterie achter het verhaal. Zowel critici als fans van het werk van Christie hebben haar boeken vaak vergeleken met een ingewikkelde ‘puzzle box’ die pas na het oplossen van vele raadsels opengaat.

Er vindt een misdrijf plaats, er is een lijk, er zijn vele verdachten die allemaal een motief hebben en in de gelegenheid waren om het misdrijf te plegen. Dan arriveert de ‘detective’ (een ‘professional’ zoals Poirot of een getalenteerde amateur als Miss Marple) die de zaak onderzoekt en korte metten maakt met alle leugens en rookgordijnen. Uiteindelijk wijzen zij de dader aan en leggen met veel bravoure uit hoe ze het mysterie hebben opgelost. Een beetje als een levensecht Cluedo.

Er bestaat geen twijfel over: Agatha Christie weet als geen ander hoe ze een verhaal in elkaar moet zetten. Hedendaags misdaadauteur Val McDermid zei hierover tegen de Irish Times: “Niemand is meer bedreven in het schrijven van een verrassende plot dan Christie”. Linwood Barclay, schrijver van detectives, noemde haar “de Steve Jobs van de plot twists”, vanwege de tientallen plot twists die ze heeft bedacht. Maar wat bracht Christie ertoe haar verhalen te bouwen rondom een raadsel?

Als we kijken naar de tijd waarin ze haar werk schreef, vinden we daar mogelijk onze eerste aanwijzing. Agatha begon in 1920 met het schrijven van detectives en deze werden in de jaren dertig steeds populairder. Het lijkt geen toeval dat in 1922 de eerste kruiswoordpuzzel werd gepubliceerd in het Verenigd Koninkrijk en dat de eerste befaamde kruiswoordpuzzels van The Times in 1930 verschenen. Op vergelijkbare wijze nam tijdens de periode van de Grote Depressie ook de populariteit van legpuzzels een hoge vlucht.

In die tijd had het publiek duidelijk zin om te puzzelen. Het is niet zo'n heel vreemde gedachte om deze voorliefde voor puzzels en oplossingen – deels – toe te schrijven aan de totale shock die de Eerste Wereldoorlog teweeg had gebracht. Wat is er bemoedigender dan het zoeken en vinden van een volledig antwoord in een wereld waar elke zekerheid ontbreekt?

Het proberen oplossen van een mysterie geeft de lezer voldoening, maar het werk van Christie heeft ook iets heel geruststellends. Gezien de onzekerheden in het leven gaat er troost uit van haar fictieve werelden, waar aan het eind altijd een onbetwist antwoord wacht. En niet alleen een antwoord, ook gerechtigheid. Het kwaad wordt uitgeroeid en het geluk hersteld. Een dergelijke morele eenvoud had waarschijnlijk een grote aantrekkingskracht op lezers die waren gevormd door de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog.

Als we vandaag de dag op zoek gaan naar vergelijkbare patronen dan zien we dat de omstandigheden opvallende gelijkenis vertonen. Onlangs beleefden legpuzzels een dergelijke heropleving: in 2017 werden ze voor het eerst opgenomen in het officiële boodschappenmandje voor de consumentenprijsindex in het Verenigd Koninkrijk. Een andere gelijkenis is het opnieuw verschijnen van het werk van Agatha Christie op tv en in de bioscoop zoals we in ons vorige artikel beschreven. Is het verrassend dat het hedendaagse publiek behoefte heeft aan puzzels en mysteries in deze tijd van geopolitieke onzekerheid? Wanneer ‘fake news’ alomtegenwoordig is en informatiebronnen onbetrouwbaar zijn geworden, is het dan verrassend dat we ons tot Agatha Christie richten om de huichelaar, de bedrieger, de dief en de leugenaar te ontmaskeren?

Agatha Christie: Een moderne vrouw

Hoewel puzzels en misdaadfictie in de jaren dertig enorm populair waren en nu weer, is er vast weinig moderns aan de auteur zelf? Als we denken aan Dame Agatha Christie zien we haar vaak voor ons als haar beroemde oude en grijsharige creatie ‘Miss Marple’. En in werkelijkheid is onze misdaadauteur ook geboren in de Victoriaanse tijd. In haar werk zien we dat haar opvattingen over goed en kwaad behoorlijk conservatief zijn.

Haar leven was echter helemaal niet zo ouderwets. Ze hield van dansen, rolschaatsen en tijdens een bezoek aan Hawaï werd ze een van de eerste Britten die staand surfte. Na de ontrouw van haar eerste echtgenoot en de daaropvolgende scheiding was ze een alleenstaande moeder die moest werken om te kunnen voorzien in het levensonderhoud van haarzelf en haar dochter.

In de tijd waarin ze korte verhalen als Witness for the Prosecution en romans als And Then There Were None schreef, was er sprake van grote maatschappelijke veranderingen. Dankzij de Suffragette-beweging kwam er een herziening van het kiesstelsel, waardoor in 1928 alle vrouwen van boven de 21 dezelfde stemrechten kregen als mannen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden veel vrouwen leren autorijden en na de oorlog waren ze niet bereid om dit op te geven. Als gevolg van de onderwijswetten van 1902 en 1918 konden vrouwen langer naar school en vervolgens banen vinden als administratief medewerker, onderwijzer en verpleger in plaats van als de vanouds gebruikelijke hulp in de huishouding.

Agatha Christie heeft als eerste belangrijke auteur verhaalelementen toegevoegd die de traditionele detective toegankelijk maakte voor een vrouwelijk lezerspubliek. Hoewel weinig mensen Agatha Christie feminist zouden noemen, is ze in haar schrijven een consequent pleitbezorger van gelijkheid tussen mannen en vrouwen.

Onmiskenbaar verwerpt Agatha het mannelijke perspectief van veel van de eerdere misdaadfictie. Met Poirot en Marple creëerde ze twee iconische speurders, een man en een vrouw. Opvallend is dat ze al gauw genoeg kreeg van haar eigen mannelijke detective en Poirot beschreef als “een walgelijke, pompeuze, irritante, egocentrische gluiperd”. Marple was vrijwel het tegenovergestelde. Met Miss Marple wordt het stereotype van de oude vrijster op de schop genomen: zij gebruikt de onzichtbaarheid van haar leeftijd om ongemerkt te kunnen observeren en onderzoeken.

Van oudsher waren de moordenaars in detectives gewoonlijk mannen en hun slachtoffers waren vaker vrouw dan niet. In haar boek over de Koningin van de Misdaad merkt hoogleraar letterkunde Gillian Gill op dat in de boeken van Christie “mannen net zo vaak slachtoffer konden zijn als vrouwen, en ook net zo vaak moordenaar als vrouwen.”

Als we het hebben over de feministische elementen en de kracht van vrouwen die Sarah Phelps in deze BBC-bewerkingen naar voren laat komen, zegt Kim Cattrall over haar personage in Witness for the Prosecution “In wezen leeft Emily French haar leven volgens haar eigen voorwaarden en ik vind het te gek om dat soort vrouwen te spelen … zij is geen slachtoffer.”

Ontworpen voor de dood

Een van de aantrekkelijke aspecten van deze nieuwe Agatha Christie- bewerkingen is de aandacht die is besteed aan de ‘look’ van de producties. Van haar en make-up tot de interieurs, de deskundige crews hebben de tijd en het sfeer van de verhalen op verbluffende wijze tot leven gebracht.

Als we kijken naar de wijze waarop vrouwen worden uitgebeeld, wordt duidelijk dat deze tv-series alles in het werk hebben gesteld om de levens van de vrouwelijke personages gedetailleerd weer te geven.

In Witness for the Prosecution zien we de enorme sociale kloof in de periode tussen de twee oorlogen, waarin de rijken genieten van een ongelooflijk bevoorrechte wereld en een decadent bestaan, terwijl de armen meestal hebben te kampen met armoede en onzekerheid.

In de vermogende Emily French, gespeeld door Kim Cattrall, herken je de invloed van Coco Chanel die in die tijd populair begon te worden. De rijkdom van Emily, en in feite haar vrijheid, zie je terug in de manier waarop ze zich kleedt. Kostuumontwerpster Claire Anderson legt uit dat de outfits van een rijke vrouw werden gekenmerkt door “de heel fijne stoffen, de overvloedige versieringen met kralen, de elegant gesneden halslijn, een lage rug en blote enkels”.

Een armere vrouw als Romaine Vole, gespeeld door Andrea Riseborough, heeft daarentegen een totaal andere look. In de jaren twintig wilden de rijken geen vooroorlogse mode dragen waardoor er een levendige handel in tweedehands kleding bestond. Je ziet dat veel van de kleding die Romaine draagt afkomstig is uit de negentiende eeuw. Zelfs aan de manier waarop ze haar haar draagt, valt haar lagere maatschappelijke positie af te lezen. Terwijl iemand die zo welvarend is als Emily French een dienstmeisje heeft om haar haar netjes te stylen en te krullen, heeft Romaine die luxe niet dus is haar haarstijl natuurlijker en minder elegant.

Deze nieuwe bewerkingen bieden plaats aan de reeks intelligente en onafhankelijke vrouwelijke personages die Agatha Christie in haar werk heeft gecreëerd.

Sarah Phelps, de scenarioschrijver achter deze bewerkingen, vatte het in een gesprek met de Canadese krant The Globe en Mail, treffend samen toen ze zei: “Ik probeer heel dicht te blijven bij de tijd waarin het verhaal werd geschreven, maar op zo'n manier dat je je met een schok realiseert ‘oh nee, dit gaat over ons’. Deze mensen zijn net als wij, ze hebben alleen geen wifi.”

Mis het niet: Witness for the Prosecution op zondagavond op BBC First om 22.00 uur Met extra uitzendingen op vrijdag om 21.00 uur.

By Steve Coats-Dennis